O Gminie

Informacje ogólne

Gmina Krzeszowice to część Małopolski o szczególnych walorach przyrodniczo-krajobrazowych. Położona na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, na obszarze Rowu Krzeszowickiego i Garbu Tęczyńskiego, na terenie Jurajskich Parków Krajobrazowych, posiada niepowtarzalne zasoby naturalne - wody mineralne, osobliwości geologiczne, walory krajobrazowe, obiekty zabytkowe, obszary chronione. To doskonałe miejsce do uprawiania sportów i turystyki, do rekreacji, nabierania sił, obcowania z przyrodą, uczestniczenia w niezwykłych wydarzeniach kulturalnych i czerpania z tradycji.

Dodatkową atrakcję stanowi lokalizacja gminy – leży ona dokładnie pomiędzy dwiema aglomeracjami, Krakowem i Górnym Śląskiem. Łatwo tu dotrzeć i gdy znudzi Was hałas wielkiego miasta okolice Krzeszowic są doskonałym miejscem do aktywnego wypoczynku na łonie przyrody.

Historia

Gmina Krzeszowice to kawałek niezwykłej historii. Najstarsze ślady ludzkiej działalności na tym terenie pochodzą z okresu paleolitu (około 10 tysięcy lat przed naszą erą) – są to znalezione w Krzeszowicach narzędzia z krzemienia jurajskiego. Więcej śladów pozostawili jednak po sobie bardziej nam współcześni.

W drugiej połowie IX wieku tereny te były częścią słowiańskiego państwa Wiślan, zaś Mieszko I zjednoczył je z państwem Polan. Od XIII wieku ziemie te należały do możnego i znaczącego rodu Toporów z Morawicy, którzy w XV wieku przyjęli na tych terenach nazwisko Tęczyńskich. W ciągu 300 lat panowania Tęczyńskich okolice Krzeszowic rozkwitły bardzo – stały się ośrodkiem, w którym miały miejsce ważne wydarzenia kulturalne i historyczne, rozwijał się przemysł i kopalnictwo kruszców, zaś sam ród doszedł w Polsce do wielkiego znaczenia. Wtedy to czasy świetności przeżywał Zamek Tenczyn – wówczas rezydencja Tęczyńskich i centrum całego latyfundium, dziś okazałe ruiny.

Kolejni właściciele tych ziem, Opalińscy i Sieniawscy przenieśli ośrodek „hrabstwa tęczyńskiego” do Krzeszowic i kontynuowali dzieło swych poprzedników. Następni, Czartoryscy i Lubomirscy uczynili z Krzeszowic słynne w Polsce i świecie uzdrowisko – to za ich panowania, oraz za czasów ostatnich właścicieli tych ziem, rodu Potockich przyjeżdżali tu „do wód” najwybitniejsi przedstawiciele tej epoki.
Wiek XIX to ostatni rozkwit tych ziem. Ośrodek uzdrowiskowy i kulturalny w Krzeszowicach, rozbudowa miasta wraz z założeniem zespołu pałacowo-parkowego, liczne kopalnie węgla, kamienia, rud miedzi, cynku i ołowiu działające na całym obszarze, powstanie linii kolejowej na trasie Kraków- Mysłowice nadały ostateczny kształt dzisiejszej Gminie Krzeszowice. W toczących się w XIX wieku walkach o niepodległości Polski (Powstanie Listopadowe, Krakowskie, Styczniowe) brało aktywny udział wielu mieszkańców tych terenów.

Przyroda

Przyrodnicze zasoby Gminy Krzeszowice czynią te tereny miejscem niezwykłym. Dla ochrony osobliwości przyrodniczych tego rejonu utworzono Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego (dawne Parki Jurajskie) – trzy z nich: Rudniański, Tenczyński i Dolinki Krakowskie leżą częściowo na terenie Gminy Krzeszowice. Jeśli macie ochotę poobcować nie tylko z dziełem ludzkich rąk i umysłów, ale też z bezkonkurencyjnym dziełem Matki Natury, trafiliście doskonale.

Po pierwsze – podwaliny. Pod względem geologicznym i morfologicznym okolica Krzeszowic jest jednym z najciekawszych rejonów w Polsce – rzadko kiedy jest możliwość, by na tak niewielkim obszarze prześledzić geologiczną historię Ziemi. Można tu trafić na ślady każdego etapu powstawania naszej planety – począwszy od paleozoicznych skał osadowych (dolomity i wapienie zwane czarnym marmurem dębnickim), poprzez karboński węgiel, skały magmowe będące pozostałością działalności wulkanów (porfiry, melafiry, tufy, diabazy), mezozoiczne rudy cynku i ołowiu, malownicze jurajskie wapienie wraz z formami krasowymi – jaskiniami, dolinami krasowymi i ostańcami, aż po czwartorzędowe gliny, piaski, lessy. Na całym terenie gminy znajdują się niezliczone odsłonięcia, często unikatowe, pozwalające na własne oczy zobaczyć wszystkie te cuda. To stąd pochodzi słynna prażaba z Czatkowic Czatkobatrachus polonicus, która żyła około, bagatela, 240 milionów lat temu, a odkryto ją w tutejszym kamieniołomie. Istny raj dla geoturysty.

Po drugie – woda. Dzięki podziemnemu bogactwu w kranach tutejszych mieszkańców płynie dobrze zmineralizowana woda, wykorzystywana zwykle do produkcji wód mineralnych. Na całym obszarze natknąć się można na liczne źródła, w których zaopatrzyć się można w wodę pitną o szczególnych właściwościach mineralnych, korzystnych dla zdrowia. Jedno z nich, Źródło Św. Eliasza, daje jeszcze więcej - pozwala ponoć także zdobyć wieczną miłość.
Prócz wód pitnych Gmina Krzeszowice obfituje w wody lecznicze, siarczanowo-wapniowo-magnezowe, które uczyniły to miejsce sławnym w XIX wieku kurortem. Do dziś jedno z ujęć, Zdrój Główny, położone w parku miejskim w Krzeszowicach obok kościoła, eksploatowane jest dla celów tutejszego uzdrowiska.

Po trzecie – rośliny i zwierzęta. W Gminie Krzeszowice gdzie nie spojrzeć, tam las - lasy pokrywają tu około 30% powierzchni. Przeważa sosna, ale wiele jest też buków, dębów i brzóz, a także różnorodnych, często osobliwych i chronionych zespołów leśnych, jak buczyna karpacka, grądy, łęgi olchowo-jesionowe, starodrzewy sosnowe i bukowe. Leśne kompleksy są ostoją wielu gatunków roślin i zwierząt. Występują tu chronione gatunki storczyków, lilia złotogłów, konwalia majowa, wawrzynek wilczełyko, swoje domy mają tu sarny, dziki, zające, jelenie, łosie, lisy, jenoty, tchórze, kuny, popielice, rozmaite gatunki ptaków, gadów i płazów, a także takie osobliwości jak kumak górski, traszka górska, cietrzew i bocian czarny. Siedliska mają tu rzadkie i chronione nietoperze, nocek duży i orzęsiony oraz podkowiec mały. Dla ochrony tych niezwykłości utworzono w kilku miejscach rezerwaty przyrody – Rezerwat Dolina Eliaszówki, Rezerwat Dolina Racławki i Rezerwat Dolina Potoku Rudno.

Uzdrowisko

W XVII wieku po raz pierwszy opisano bijące we wsi Krzeszowice źródła wód siarczanych. W owym czasie nie wzbudzały one szczególnego zainteresowania – znane były od dawna, kurowali się nimi miejscowi ludzie, a przede wszystkim leczyli nimi choroby skórne u bydła. W 1772 r. książę August Czartoryski sprowadził do Krzeszowic lekarza zdrojowego Jana Gotftyda Leonhardiego, który rozpoczął naukowe badania wód krzeszowickich, a w ich wyniku jako pierwszy podał sposoby stosowania wód siarczanych w praktyce lekarskiej. Kilka lat później książę August wybudował pierwsze łazienki - składało się na nie pięć tzw. „dworków łazienkowych” – z czego dwa miały kilka pokoi i łazienkę i przeznaczone były dla dystyngowanych gości, pozostałe zaś miały jeden pokój z wanną – dwie drewniane łaźnie, murowany pawilon łazienkowy oraz długi budynek służący za mieszkanie dla ubogich kuracjuszy. Kontynuując dzieło ojca Izabela Lubomirska postanowiła zadbać nie tylko o potrzeby ciała gości, lecz także o potrzeby duszy – na jej zlecenie powstał Pałac Foxal (później pisany Vauxhall), który stanowił centrum życia towarzyskiego kuracjuszy, oraz otaczający pałacyk park zdrojowy. Wtedy to uzdrowisko w Krzeszowicach nabrało także rozrywkowego charakteru.

Wnuk Izabeli, Adam Potocki, który przejął Krzeszowice, wraz z żoną Zofią rozbudował uzdrowisko. Wtedy to, w 1819 roku, powstał stojący do dziś i wykorzystywany zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem budynek kąpielowy, zwany początkowo Łazienkami Zielonymi. Pod koniec XIX wieku został on poddany gruntownej modernizacji i otrzymał wtedy imię swej fundatorki. Gdy na zachodnim skraju Krzeszowic odkryto nowe źródło siarczane, zbudowano przy nim szpital (dziś „stary szpital”) dla mieszkańców dóbr krzeszowickich, a w pobliżu dom schronienia dla starców i kalek.

Krzeszowickie uzdrowisko słynne było w XIX wieku na całą Polskę. Obecnie część budynków już nie istnieje, zaś większość pozostałych pełni inne funkcje. Łazienki „Zofia” były jeszcze kilkakrotnie modernizowane i rozbudowywane – w 1923 roku, potem w latach 60-tych, by przystosować je dla potrzeb leczniczych mieszczącego się tam wtedy Ośrodka Rehabilitacyjnego Kopalni Węgla Kamiennego „Siersza” w Sierszy. Ostatnia przebudowa miała miejsc e latach 2004-2007 – dzięki niej budynki, w których znajduje się od 1999 roku SPZOZ Ośrodek Rehabilitacji Narządów Ruchu „Krzeszowice” wyposażone są w nowoczesne pokoje dla pacjentów oraz baseny i sale do krioterapii, hydro- i prądolecznictwa, okładów borowinowych, gimnastyki leczniczej, kąpieli siarczkowych, okładów parafinowych i fizykoterapii. Niestety, zmiany te zaszkodziły nieco urodzie późno klasycystycznego budynku zdrojowego.

Więcej informacji na temat leczenia i rehabilitacji w Ośrodku Rehabilitacji Narządów Ruchu „Krzeszowice”, a także pełną historię krzeszowickiego uzdrowiska znaleźć można na stronie internetowej Ośrodka.