Tenczynek

Widok na rzeźbę psa myśliwskiego - detal z Bramy Zwierzynieckiej
Detal z Bramy Zwierzynieckiej (fot. A.Sienieńska)
Koordynaty:
50.1202
19.6124
Stroną opiekuje się:
Podziel sie:

Wieś na pograniczu Rowu Krzeszowickiego i Garbu Tenczyńskiego, na południe od drogi krajowej nr 79 (Kraków-Katowice), znajduje się częściowo na terenie Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego, a częściowo na Jurajskim Obszarze Chronionego Krajobrazu. Największa wieś gminy Krzeszowice, liczy około 3500 mieszkańców. W latach 1973−1976 miejscowość była siedzibą odrębnej gminy Tenczynek.
Wieś założył w 1319 roku Nawój z Morawicy, zaufany rycerz króla Władysława Łokietka. Prawdopodobnie wieś miała stanowić nowe centrum rozbudowywanych wówczas posiadłości Toporów z Morawicy, których zwieńczeniem był budowany w XIV wieku na pobliskim wzgórzu zamek.

Tenczynek od początku pełnił rolę służebną wobec zamku w Rudnie i służył przejmującym go kolejno rodom, dlatego też już od XVI wieku był dobrze rozwiniętą osadą. Mieściła się tutaj papiernia, huta ołowiu, huta cynku, młyn, dwa browary, ślusarnia, prochownia i warsztaty płatnerskie, gdzie wyrabiano zbroje dla rycerstwa. Po najeździe Szwedów odbudowano browar z gorzelnią i młyn, dobudowano także folwark z drewnianym dworem, zwanym potem Dworem Sobieskiego, jako że jak głosi historia, zatrzymał się tutaj król Jan III Sobieski, gdy wracał spod Wiednia, i kosztował tenczyńskich specjałów. Po wielkim pożarze, który nawiedził Tenczynek w 1720 roku i pochłonął wszystkie zakłady przemysłowe we wsi, odbudowano jedynie browar. Większych inwestycji na tym terenie podjął się dopiero hrabia Adam Potocki z Krzeszowic w połowie XIX wieku. Wybudował on nowoczesny browar oraz młyn parowy i piekarnię. Po wojnie browar został upaństwowiony i wchłonięty przez zakłady przetwórstwa owocowo-warzywnego, znane przez ostatnie lata jako Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego Tenczynek.

Poza centrum przemysłowym kolejnych właścicieli, Tenczynek był znanym w okolicy ośrodkiem górnictwa. Pierwsze wzmianki o wydobyciu węgla pochodzą z 1659 roku, rozwój górnictwa na tym obszarze nastąpił 1 XIX wieku. Do 1956 roku wydobywano tu węgiel kamienny w 17 kolejnych kopalniach – po niektórych z nich nie ma już żadnego śladu, po innych pozostały wyrobiska, szyby, hałdy, czy zabudowania przemysłowe (np. kopalnia Krystyna I).

W samej wsi na szczególną uwagę zasługuje Kościół pod wezwaniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej Panny i Męczenniczki z drewnianą dzwonnicą oraz Willa Eliza i Brama Zwierzyniecka w przysiółku Rzeczki. Na miejscowym cmentarzu pochowany został w 1969 roku aktor Bogumił Kobiela. W pobliżu kościoła, przy głównej drodze (ul. Tenczyńska) znajduje się pomnik przyrody nieożywionej, tzw. Skałka pod Sosną, cenny okaz zlepieńca. Obecnie pozostał na niej tylko kikut sosny (ściętej w 2000 roku), uczepionej korzeniami skały.

We wsi znajdują się: ośrodek zdrowia, apteka, przedszkole samorządowe, szkoła podstawowa, gimnazjum, hala sportowa, biblioteka publiczna, bank spółdzielczy (filia), poczta, LKS Tęcza, jednostka ochotniczej straży pożarnej, Koło Gospodyń Wiejskich, Centrum Handlowe, leśniczówki, cmentarz.

Tenczynek to jednak przede wszystkim przepiękne krajobrazy. Położony w Kotlinie Tenczynka, przez którą przepływa potok Olszówka (zwany też Żabnikiem), otoczony jest licznymi wzgórzami porośniętymi lasami Puszczy Dulowską, zwanej na tym obszarze Lasem Zwierzynieckim. Przez tereny te przebiegają liczne szlaki turystyczne: czerwony szlak pieszy, szlaki rowerowe – zielony, czerwony (Jurajski Rowerowy Szlak Orlich Gniazd) i czarny oraz szlak Kraków-Morawy-Wiedeń, a także Szlak Architektury Drewnianej i Szlak Dawnego Górnictwa. Uwaga – według niektórych okoliczne wzgórza to doskonałe miejsce do treningów dla rowerzystów górskich.

  • Widok na rzeźbę psa myśliwskiego - detal z Bramy Zwierzynieckiej
  • Leśniczówka Kopce w Tenczynku
  • Widok na front Willi Eliza w Rzeczkach
  • Widok na zabytkową drewnianą dzwonnicę kościoła w Tenczynku