Nowa Góra

Głaz pamiątkowy z herbem dawnego miasta Nowa Góra
Głaz pamiątkowy z herbem dawnego miasta Nowa Góra (fot. A.Sienieńska)
Koordynaty:
Stroną opiekuje się:
Podziel sie:

Wieś leżąca na północny zachód od Krzeszowic, w całości objęta terenem Parku Krajobrazowego „Dolinki Krakowskie”. W dwóch sołectwach: Nowej Górze i Nowej Górze-Łanach mieszka około 1500 osób. Jest to miejsce o wyjątkowej historii – od XIV-XV wieku (brak jednoznacznych informacji na temat dokładnej daty lokacji) do początku XX wieku Nowa Góra była pierwszym i jedynym miastem na terenie obecnej Gminy Krzeszowice. Dziś o miejskiej świetności Nowej Góry przypomina ryneczek i charakterystyczny układ ulic – warto zatrzymać się tutaj, by pooddychać historią i zachwycić się malowniczym krajobrazem otoczenia wsi.

Nowa Góra powstała najprawdopodobniej w XIII wieku (lub nawet wcześniej) jako osada górnicza – wydobywano tu rudę ołowiu z domieszką srebra oraz rudę żelaza. Za najbardziej prawdopodobną datę założenia miasta uważa się dwa przedziały czasowe: lata 1336-1367 oraz 1402-1422 (bardziej prawdopodobne). W 1276 roku istniała już w Nowej Górze parafia – w miejscu obecnego kościoła p.w. Świętego Ducha stał kościół drewniany. Na przełomie XIV i XV wieku Nową Gorę (co w staropolskim języku oznaczało kopalnię) otrzymał w podzięce za zasługi od króla Władysława Jagiełły kasztelan krakowski Jan z Tęczyna. W ten sposób zaczął tworzyć się nowy, nowogórski klucz dóbr latyfundium Tęczyńskich – najcenniejszy, ze względu na bogactwo rud: wspomnianej galeny, żelaza oraz galmanu (cynku). Lata XV-XVIII wieku to najpomyślniejszy okres rozwoju górnictwa ołowiu w Nowej Górze. Działało tu kilka kopalni oraz „Kuźnica Tęczyńska”. Podczas najazdu Szwedów na Polskę w latach 1655-57 Nową Górą i jej ołowiem zainteresował się król szwedzki Karol Gustaw, który nakazał wybudować tu gościniec prowadzący z Krzeszowic przez szczyt Bartlowej Góry, tzw. „Szwedzką Drogę”.

Intensywna eksploatacja rud spowodowała zniszczenie pól uprawnych – jako zadośćuczynienie za to król Jan Kazimierz, który przybył do miasta osobiście, po 1657 roku nadał miastu przywilej odbywania comiesięcznych jarmarków. Król ufundował także kolumnę z figurą Chrystusa Frasobliwego, która stoi do dziś na nowogórskim Rynku. Od tego momentu Nowa Góra była nie tylko jednym z większych ośrodków górniczych, ale i najważniejszym ośrodkiem handlowym, a także ważnym centrum rzemieślniczymi – zamieszkiwało tu wielu tkaczy.

Ważnym wydarzeniem w życiu miasta był wtorek 3 lipca 1787 roku, kiedy to przez Nową Górę przejeżdżał król Stanisław August Poniatowski w drodze do Olkusza – gościł on wcześniej kilka dni w Krzeszowicach u swej kuzynki , księżnej Izabeli Lubomirskiej.

Wtedy następował już jednak zmierzch świetności miasta. W 1800 roku jedną trzecią miasta strawił wielki pożar. Księżna Lubomirska próbowała odbudować miasto, jednak nie udało się podnieść jego znaczenia. W wyniku rozbiorów Polski miasteczko znalazło się na peryferiach zaboru austriackiego, tuż przy granicy rosyjskiej. Główne szlaki komunikacyjne przeniesiono do Krzeszowic, w ślad za nimi tam przeniosło się centrum handlu (jarmarki, targi). W drugiej połowie XIX wieku w związku z gwałtownym rozwojem górnictwa w rejonie Trzebini i Górnego Śląska wyprowadziło się tam wielu mieszkańców Nowej Góry. Ostatecznie podczas I wojny światowej Nowa Góra utraciła prawa miejskie.

Dziś wieś ma dwa przysiółki: Łany – odrębne sołectwo – których zabudowania łączą się z zabudowaniami leżącej na północ Ostrężnicy, oraz oddalony o ponad 3 km od nowogórskiego rynku Paryż. Na terenie wsi znajduje się kościół parafialny p.w. Ducha Świętego, biblioteka, kilka sklepów i cmentarz (z którego w pogodne dni roztacza się zachwycający widok na góry). Na wzgórzu ponad centrum wsi wznosi się budynek szkoły. W Łanach znajduje się Sala Królestwa zboru Świadków Jehowy.

Szczegółowo opisaną historię Nowej Góry znaleźć można na blogu Pana Bronisława Rzepeckiego.

  • Głaz pamiątkowy z herbem dawnego miasta Nowa Góra
  • Okolice rynku Nowej Góry - widok na remizę OSP
  • Widok na figurkę Jezusa Frasobliwego stojącą na nowogórskim rynku
  • Widok na kościół w Nowej Górze
  • Ośnieżone pola Nowej Góry w pełnym słońcu
  • Widok z Paryża - na pierwszym planie las, dalej zamek Tenczyn, Beskidy i ośnieżone szczyty Tatr
  • Widok złocącego się w słońcu zboża